Μυθιστόρημα [ἀποσπάσματα] - Γιῶργος Σεφέρης

 Μυθιστόρημα [ἀποσπάσματα] - Γιῶργος Σεφέρης

Α´

Τὸν ἄγγελο

τὸν περιμέναμε προσηλωμένοι τρία χρόνια

κοιτάζοντας πολὺ κοντὰ

τὰ πεῦκα τὸ γιαλὸ καὶ τ᾿ ἄστρα.

Σμίγοντας τὴν κόψη τ᾿ ἀλετριοῦ

ἢ τοῦ καραβιοῦ τὴν καρένα

ψάχναμε νὰ βροῦμε πάλι τὸ πρῶτο σπέρμα

γιὰ νὰ ξαναρχίσει τὸ πανάρχαιο δράμα.

Γυρίσαμε στὰ σπίτια μας τσακισμένοι

μ᾿ ἀνήμπορα μέλη, μὲ τὸ στόμα ρημαγμένο

ἀπὸ τὴ γέψη τῆς σκουριᾶς καὶ τῆς ἁρμύρας.

Ὅταν ξυπνήσαμε ταξιδέψαμε κατὰ τὸ βοριά, ξένοι

βυθισμένοι μέσα σὲ καταχνιὲς ἀπὸ τ᾿ ἄσπιλα φτερὰ τῶν κύκνων ποὺ μᾶς πληγώναν.

Τὶς χειμωνιάτικες νύχτες μᾶς τρέλαινε ὁ δυνατὸς ἀγέρας τῆς ἀνατολῆς

τὰ καλοκαίρια χανόμασταν μέσα στὴν ἀγωνία τῆς μέρας ποὺ δὲν μποροῦσε νὰ ξεψυχήσει.

Φέραμε πίσω

αὐτὰ τ᾿ ἀνάγλυφα μιᾶς τέχνης ταπεινῆς.

Γ´

Μέμνησο λουτρῶν οἷς ἐνοσφίσθης

Ξύπνησα μὲ τὸ μαρμάρινο τοῦτο κεφάλι στὰ χέρια

ποὺ μοῦ ἐξαντλεῖ τοὺς ἀγκῶνες καὶ δὲν ξέρω ποῦ νὰ

τ᾿ ἀκουμπήσω.

Ἔπεφτε τὸ ὄνειρο καθὼς ἔβγαινα ἀπὸ τὸ ὄνειρο

ἔτσι ἑνώθηκε ἡ ζωή μας καὶ θὰ εἶναι πολὺ δύσκολο νὰ ξαναχωρίσει.

Κοιτάζω τὰ μάτια. Μήτε ἀνοιχτὰ μήτε κλειστὰ

μιλῶ στὸ στόμα ποὺ ὅλο γυρεύει νὰ μιλήσει

κρατῶ τὰ μάγουλα ποὺ ξεπέρασαν τὸ δέρμα.

Δὲν ἔχω ἄλλη δύναμη

τὰ χέρια μου χάνουνται καὶ μὲ πλησιάζουν

ἀκρωτηριασμένα.

Δ´

Καὶ ψυχὴ

εἰ μέλλει γνώσεσθαι αὐτὴν

εἰς ψυχὴν

αὐτὴ βλεπτέον:

τὸν ξένο καὶ τὸν ἐχθρὸ τὸν εἴδαμε στὸν καθρέφτη.

Ἤτανε καλὰ παιδιὰ οἱ σύντροφοι, δὲ φωνάζαν

οὔτε ἀπὸ τὸν κάματο οὔτε ἀπὸ τὴ δίψα οὔτε ἀπὸ τὴν παγωνιά,

εἴχανε τὸ φέρσιμο τῶν δέντρων καὶ τῶν κυμάτων

ποὺ δέχουνται τὸν ἄνεμο καὶ τὴ βροχὴ

δέχουνται τὴ νύχτα καὶ τὸν ἥλιο

χωρὶς ν᾿ ἀλλάζουν μέσα στὴν ἀλλαγή.

Ἤτανε καλὰ παιδιά, μέρες ὁλόκληρες

ἵδρωναν στὸ κουπὶ μὲ χαμηλωμένα μάτια

ἀνασαίνοντας μὲ ρυθμὸ

καὶ τὸ αἷμα τοὺς κοκκίνιζε ἕνα δέρμα ὑποταγμένο.

Κάποτε τραγούδησαν, μὲ χαμηλωμένα μάτια

ὅταν περάσαμε τὸ ἐρημόνησο μὲ τὶς ἀραποσυκιὲς

κατὰ τὴ δύση, πέρα ἀπὸ τὸν κάβο τῶν σκύλων

ποὺ γαβγίζουν.

Εἰ μέλλει γνώσεσθαι αὐτήν, ἔλεγαν

εἰς ψυχὴν βλεπτέον, ἔλεγαν

καὶ τὰ κουπιὰ χτυποῦσαν τὸ χρυσάφι τοῦ πελάγου

μέσα στὸ ἡλιόγερμα.

Περάσαμε κάβους πολλοὺς πολλὰ νησιὰ τὴ θάλασσα

ποὺ φέρνει τὴν ἄλλη θάλασσα, γλάρους καὶ φώκιες.

Δυστυχισμένες γυναῖκες κάποτε μὲ ὀλολυγμοὺς

κλαίγανε τὰ χαμένα τους παιδιὰ

κι ἄλλες ἀγριεμένες γύρευαν τὸ Μεγαλέξαντρο

καὶ δόξες βυθισμένες στὰ βάθη τῆς Ἀσίας.

Ἀράξαμε σ᾿ ἀκρογιαλιὲς γεμάτες ἀρώματα νυχτερινὰ

μὲ κελαηδίσματα πουλιῶν, νερὰ ποὺ ἀφήνανε στὰ χέρια

τὴ μνήμη μιᾶς μεγάλης εὐτυχίας.

Μὰ δὲν τελειῶναν τὰ ταξίδια.

Οἱ ψυχές τους ἔγιναν ἕνα με τὰ κουπιὰ καὶ τοὺς σκαρμοὺς

μὲ τὸ σοβαρὸ πρόσωπο τῆς πλώρης

μὲ τ᾿ αὐλάκι τοῦ τιμονιοῦ

μὲ τὸ νερὸ ποὺ ἔσπαζε τὴ μορφή τους.

Οἱ σύντροφοι τέλειωσαν μὲ τὴ σειρά,

μὲ χαμηλωμένα μάτια. Τὰ κουπιά τους

δείχνουν τὸ μέρος ποὺ κοιμοῦνται στ᾿ ἀκρογιάλι.

Κανεὶς δὲν τοὺς θυμᾶται. Δικαιοσύνη.

Ζ´

Τὸ πέλαγο σμίγει κατὰ τὴ δύση μία βουνοσειρά.

Ζερβά μας ὁ νοτιᾶς φυσάει καὶ μᾶς τρελαίνει,

αὐτὸς ὁ ἀγέρας ποὺ γυμνώνει τὰ κόκαλα ἀπ᾿ τὴ σάρκα.

Τὸ σπίτι μας μέσα στὰ πεῦκα καὶ στὶς χαρουπιές.

Μεγάλα παράθυρα. Μεγάλα τραπέζια

γιὰ νὰ γράφουμε τὰ γράμματα ποὺ σοῦ γράφουμε

τόσους μῆνες καὶ τὰ ρίχνουμε

μέσα στὸν ἀποχωρισμὸ γιὰ νὰ γεμίσει.

Ἄστρο τῆς αὐγῆς, ὅταν χαμήλωνες τὰ μάτια

οἱ ὦρες μας ἦταν πιὸ γλυκιὲς ἀπὸ τὸ λάδι

πάνω στὴν πληγή, πιὸ πρόσχαρες ἀπὸ τὸ κρύο νερὸ

στὸν οὐρανίσκο, πιὸ γαλήνιες ἀπὸ τὰ φτερὰ τοῦ κύκνου.

Κρατοῦσες τὴ ζωή μας στὴν παλάμη σου.

Ὕστερα ἀπὸ τὸ πικρὸ ψωμὶ τῆς ξενιτιᾶς

τὴ νύχτα ἂν μείνουμε μπροστὰ στὸν ἄσπρο τοῖχο

ἡ φωνή σου μᾶς πλησιάζει σὰν ἔλπιση φωτιᾶς

καὶ πάλι αὐτὸς ὁ ἀγέρας ἀκονίζει

πάνω στὰ νεῦρα μας ἕνα ξυράφι.

Σοῦ γράφουμε ὁ καθένας τὰ ἴδια πράματα

καὶ σωπαίνει ὁ καθένας μπρὸς στὸν ἄλλον

κοιτάζοντας, ὁ καθένας, τὸν ἴδιο κόσμο χωριστὰ

τὸ φῶς καὶ τὸ σκοτάδι στὴ βουνοσειρὰ

κι ἐσένα.

Ποιὸς θὰ σηκώσει τὴ θλίψη τούτη ἀπ᾿ τὴν καρδιά μας;

Χτὲς βράδυ μία νεροποντὴ καὶ σήμερα

βαραίνει πάλι ὁ σκεπασμένος οὐρανός. Οἱ στοχασμοί μας

σὰν τὶς πευκοβελόνες τῆς χτεσινῆς νεροποντῆς

στὴν πόρτα τοῦ σπιτιοῦ μας μαζεμένοι κι ἄχρηστοι

θέλουν νὰ χτίσουν ἕναν πύργο ποὺ γκρεμίζει.

Μέσα σὲ τοῦτα τὰ χωριὰ τ᾿ ἀποδεκατισμένα

πάνω σ᾿ αὐτὸ τὸν κάβο, ξέσκεπο στὸ νοτιὰ

μὲ τὴ βουνοσειρὰ μπροστά μας ποὺ σὲ κρύβει,

ποιὸς θὰ μᾶς λογαριάσει τὴν ἀπόφαση τῆς λησμονιᾶς;

Ποιὸς θὰ δεχτεῖ τὴν προσφορά μας, στὸ τέλος αὐτὸ τοῦ φθινοπώρου.

H´

Μὰ τί γυρεύουν οἱ ψυχές μας ταξιδεύοντας

πάνω σὲ καταστρώματα κατελυμένων καραβιῶν

στριμωγμένες μὲ γυναῖκες κίτρινες καὶ μωρὰ ποὺ κλαῖνε

χωρὶς νὰ μποροῦν νὰ ξεχαστοῦν οὔτε μὲ τὰ χελιδονόψαρα

οὔτε μὲ τ᾿ ἄστρα ποὺ δηλώνουν στὴν ἄκρη τὰ κατάρτια.

Τριμμένες ἀπὸ τοὺς δίσκους τῶν φωνογράφων

δεμένες ἄθελα μ᾿ ἀνύπαρχτα προσκυνήματα

μουρμουρίζοντας σπασμένες σκέψεις ἀπὸ ξένες γλῶσσες.

Μὰ τί γυρεύουν οἱ ψυχές μας ταξιδεύοντας

πάνω στὰ σαπισμένα θαλάσσια ξύλα

ἀπὸ λιμάνι σὲ λιμάνι;

Μετακινώντας τσακισμένες πέτρες, ἀνασαίνοντας

τὴ δροσιὰ τοῦ πεύκου πιὸ δύσκολα κάθε μέρα,

κολυμπώντας στὰ νερὰ τούτης τῆς θάλασσας

κι ἐκείνης τῆς θάλασσας,

χωρὶς ἁφὴ

χωρὶς ἀνθρώπους

μέσα σε μία πατρίδα ποὺ δὲν εἶναι πιὰ δική μας

οὔτε δική σας.

Τὸ ξέραμε πὼς ἦταν ὡραῖα τὰ νησιὰ

κάπου ἐδῶ τριγύρω ποὺ ψηλαφοῦμε

λίγο πιὸ χαμηλὰ ἢ λίγο πιὸ ψηλὰ

ἕνα ἐλάχιστο διάστημα.

Θ´

Εἶναι παλιὸ τὸ λιμάνι, δὲν μπορῶ πιὰ νὰ περιμένω

οὔτε τὸ φίλο ποὺ ἔφυγε στὸ νησὶ μὲ τὰ πεῦκα

οὔτε τὸ φίλο ποὺ ἔφυγε στὸ νησὶ μὲ τὰ πλατάνια

οὔτε τὸ φίλο ποὺ ἔφυγε γιὰ τ᾿ ἀνοιχτά.

Χαϊδεύω τὰ σκουριασμένα κανόνια, χαϊδεύω τὰ κουπιὰ

νὰ ζωντανέψει τὸ κορμί μου καὶ ν᾿ ἀποφασίσει.

Τὰ καραβόπανα δίνουν μόνο τὴ μυρωδιὰ

τοῦ ἁλατιοῦ τῆς ἄλλης τρικυμίας.

Ἂν τὸ θέλησα νὰ μείνω μόνος, γύρεψα

τὴ μοναξιά, δὲ γύρεψα μία τέτοια ἀπαντοχή,

τὸ κομμάτιασμα τῆς ψυχῆς μου στὸν ὁρίζοντα,

αὐτὲς τὶς γραμμές, αὐτὰ τὰ χρώματα, αὐτὴ τὴ σιγή.

Τ᾿ ἄστρα τῆς νύχτας μὲ γυρίζουν στὴν προσδοκία

τοῦ Ὀδυσσέα γιὰ τοὺς νεκροὺς μὲς στ᾿ ἀσφοδίλια.

Μὲς στ᾿ ἀσφοδίλια σὰν ἀράξαμε ἐδῶ-πέρα θέλαμε νὰ βροῦμε

τὴ λαγκαδιὰ ποὺ εἶδε τὸν Ἅδωνι λαβωμένο.

ΙΒ´

Μποτίλια στὸ πέλαγο

Τρεῖς βράχοι λίγα καμένα πεῦκα κι ἕνα ρημοκλήσι

καὶ παραπάνω

τὸ ἴδιο τοπίο ἀντιγραμμένο ξαναρχίζει

τρεῖς βράχοι σὲ σχῆμα πύλης, σκουριασμένοι

λίγα καμένα πεῦκα, μαῦρα καὶ κίτρινα

κι ἕνα τετράγωνο σπιτάκι θαμμένο στὸν ἀσβέστη

καὶ παραπάνω ἀκόμη πολλὲς φορὲς

τὸ ἴδιο τοπίο ξαναρχίζει κλιμακωτὰ

ὡς τὸν ὁρίζοντα ὡς τὸν οὐρανὸ ποὺ βασιλεύει.

Ἐδῶ ἀράξαμε τὸ καράβι νὰ ματίσουμε τὰ σπασμένα κουπιά,

νὰ πιοῦμε νερὸ καὶ νὰ κοιμηθοῦμε.

Ἡ θάλασσα ποὺ μᾶς πίκρανε εἶναι βαθιὰ κι ἀνεξερεύνητη

καὶ ξεδιπλώνει μίαν ἀπέραντη γαλήνη.

Ἐδῶ μέσα στὰ βότσαλα βρήκαμε ἕνα νόμισμα

καὶ τὸ παίξαμε στὰ ζάρια.

Τὸ κέρδισε ὁ μικρότερος καὶ χάθηκε.

Ξαναμπαρκάραμε μὲ τὰ σπασμένα μας κουπιά.

ΙΣΤ´

ὄνομα δ᾿ Ὀρέστης

Στὴ σφενδόνη, πάλι στὴ σφενδόνη, στὴ σφενδόνη,

πόσοι γύροι, πόσοι αἱμάτινοι κύκλοι, πόσες μαῦρες

σειρές. Οἱ ἄνθρωποι ποὺ μὲ κοιτάζουν,

ποὺ μὲ κοιτάζαν ὅταν πάνω στὸ ἅρμα

σήκωσα τὸ χέρι λαμπρός, κι ἀλάλαξαν.

Οἱ ἀφροὶ τῶν ἀλόγων μὲ χτυποῦν, τ᾿ ἄλογα πότε θ᾿ ἀποστάσουν;

Τρίζει ὁ ἄξονας, πυρώνει ὁ ἄξονας, πότε ὁ ἄξονας θ᾿ ἀνάψει;

Πότε θὰ σπάσουν τὰ λουριά, πότε τὰ πέταλα

θὰ πατήσουν μ᾿ ὅλο τὸ πλάτος πάνω στὸ χῶμα

πάνω στὸ μαλακὸ χορτάρι, μέσα στὶς παπαροῦνες ὅπου

τὴν ἄνοιξη μάζεψες μία μαργαρίτα.

Ἦταν ὡραῖα τὰ μάτια σου μὰ δὲν ἤξερες ποὺ νὰ κοιτάξεις

δὲν ἤξερα ποὺ νὰ κοιτάξω μήτε κι ἐγώ, χωρὶς πατρίδα

ἐγὼ ποὺ μάχομαι ἐδῶ-πέρα, πόσοι γύροι;

καὶ νιώθω τὰ γόνατα νὰ λυγίζουν πάνω στὸν ἄξονα

πάνω στὶς ρόδες πάνω στὸν ἄγριο στίβο,

τὰ γόνατα λυγίζουν εὔκολα σὰν τὸ θέλουν οἱ θεοί,

κανεὶς δὲν μπορεῖ νὰ ξεφύγει, τί νὰ τὴν κάνεις τὴ δύναμη, δὲν μπορεῖς

νὰ ξεφύγεις τὴ θάλασσα ποὺ σὲ λίκνισε καὶ ποὺ γυρεύεις

τούτη τὴν ὥρα τῆς ἀμάχης, μέσα στὴν ἀλογίσια ἀνάσα,

μὲ τὰ καλάμια ποὺ τραγουδοῦσαν τὸ φθινόπωρο σὲ τρόπο λυδικό,

τὴ θάλασσα ποὺ δὲν μπορεῖς νὰ βρεῖς ὅσο κι ἂν τρέχεις

ὅσο κι ἂν γυρίζεις μπροστὰ στὶς μαῦρες Εὐμενίδες ποὺ βαριοῦνται,

χωρὶς συχώρεση.

ΙΖ´

Τώρα ποὺ θὰ φύγεις πάρε μαζί σου καὶ τὸ παιδὶ

ποὺ εἶδε τὸ φῶς κάτω ἀπὸ ἐκεῖνο τὸ πλατάνι,

μιὰ μέρα ποὺ ἀντηχοῦσαν σάλπιγγες καὶ ἔλαμπαν ὅπλα

καὶ τ᾿ ἄλογα ἱδρωμένα σκύβανε ν᾿ ἀγγίξουν

τὴν πράσινη ἐπιφάνεια τοῦ νεροῦ

στὴ γούρνα μὲ τὰ ὑγρά τους τὰ ρουθούνια.

Οἱ ἐλιὲς μὲ τὶς ρυτίδες τῶν γονιῶν μας

τὰ βράχια μὲ τὴ γνώση τῶν γονιῶν μας

καὶ τὸ αἷμα τοῦ ἀδερφοῦ μας ζωντανὸ στὸ χῶμα

ἤτανε μία γερὴ χαρὰ μία πλούσια τάξη

γιὰ τὶς ψυχὲς ποὺ γνώριζαν τὴν προσευχή τους.

Τώρα ποὺ θὰ φύγεις, τώρα ποὺ ἡ μέρα τῆς πληρωμῆς

χαράζει, τώρα ποὺ κανεὶς δὲν ξέρει

ποιὸν θὰ σκοτώσει καὶ πῶς θὰ τελειώσει,

πάρε μαζί σου τὸ παιδὶ ποὺ εἶδε τὸ φῶς

κάτω ἀπ᾿ τὰ φύλλα ἐκείνου τοῦ πλατάνου

καὶ μάθε του νὰ μελετᾶ τὰ δέντρα.

ΙΗ´

Λυποῦμαι γιατὶ ἄφησα νὰ περάσει ἕνα πλατὺ ποτάμι

μέσα ἀπὸ τὰ δάχτυλά μου

χωρὶς νὰ πιῶ οὔτε μία στάλα.

Τώρα βυθίζομαι στὴν πέτρα.

Ἕνα μικρὸ πεῦκο στὸ κόκκινο χῶμα,

δὲν ἔχω ἄλλη συντροφιά.

Ὅ, τι ἀγάπησα χάθηκε μαζὶ μὲ τὰ σπίτια

ποὺ ἦταν καινούργια τὸ περασμένο καλοκαίρι

καὶ γκρέμισαν μὲ τὸν ἀγέρα τοῦ φθινοπώρου.

ΙΘ´

Κι ἂν ὁ ἀγέρας φυσᾶ δὲ μᾶς δροσίζει

κι ὁ ἴσκιος μένει στενὸς κάτω ἀπ᾿ τὰ κυπαρίσσια

κι ὅλο τριγύρω ἀνήφοροι στὰ βουνὰ

μᾶς βαραίνουν

οἱ φίλοι ποὺ δὲν ξέρουν πιὰ πῶς νὰ πεθάνουν.

ΚΒ´

Γιατί περάσαν τόσα καὶ τόσα μπροστὰ στὰ μάτια μας

ποὺ καὶ τὰ μάτια μας δὲν εἶδαν τίποτε, μὰ παραπέρα

καὶ πίσω ἡ μνήμη σὰν τὸ ἄσπρο πανὶ μία νύχτα σὲ μιὰ μάντρα

ποὺ εἴδαμε ὁράματα παράξενα, περισσότερο κι ἀπὸ σένα,

νὰ περνοῦν καὶ νὰ χάνουνται μέσα στὸ ἀκίνητο φύλλωμα μιᾶς πιπεριᾶς

γιατί γνωρίσαμε τόσο πολὺ τούτη τὴ μοίρα μας

στριφογυρίζοντας μέσα σὲ σπασμένες πέτρες, τρεῖς ἢ ἕξι χιλιάδες χρόνια

ψάχνοντας σὲ οἰκοδομὲς γκρεμισμένες ποὺ θὰ ἦταν ἴσως τὸ δικό μας σπίτι

προσπαθώντας νὰ θυμηθοῦμε χρονολογίες καὶ ἡρωικὲς πράξεις

θὰ μπορέσουμε;

γιατί δεθήκαμε καὶ σκορπιστήκαμε

καὶ παλέψαμε μὲ δυσκολίες ἀνύπαρχτες ὅπως λέγαν,

χαμένοι, ξαναβρίσκοντας ἕνα δρόμο γεμάτο τυφλὰ συντάγματα,

βουλιάζοντας μέσα σὲ βάλτους καὶ μέσα στὴ λίμνη τοῦ Μαραθῶνα,

θὰ μπορέσουμε νὰ πεθάνουμε κανονικά;

ΚΓ´

Λίγο ἀκόμα

θὰ ἰδοῦμε τὶς ἀμυγδαλιὲς ν᾿ ἀνθίζουν

τὰ μάρμαρα νὰ λάμπουν στὸν ἥλιο

τὴ θάλασσα νὰ κυματίζει

λίγο ἀκόμα,

νὰ σηκωθοῦμε λίγο ψηλότερα.

ΚΔ´

Ἐδῶ τελειώνουν τὰ ἔργα τῆς θάλασσας, τὰ ἔργα τῆς ἀγάπης.

Ἐκεῖνοι ποὺ κάποτε θὰ ζήσουν ἐδῶ ποὺ τελειώνουμε

ἂν τύχει καὶ μαυρίσει στὴ μνήμη τους τὸ αἷμα καὶ ξεχειλίσει

ἂς μὴ μᾶς ξεχάσουν, τὶς ἀδύναμες ψυχὲς μέσα στ᾿ ἀσφοδίλια,

ἂς γυρίσουν πρὸς τὸ ἔρεβος τὰ κεφάλια τῶν θυμάτων:

Ἐμεῖς ποὺ τίποτε δὲν εἴχαμε θὰ τοὺς διδάξουμε τὴ γαλήνη.

1934